Του Giso Amendola
Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε στις 24 Ιουνίου του 2026 στον ιταλικό κινηματικό ιστότοπο Euronomade.info
Στον απόηχο των διήμερων εκδηλώσεων για τον Τόνι Νέγκρι στο Σαλέρνο, δημοσιεύουμε την παρουσίαση του Giso Amendola (που αποτέλεσε και την εισήγηση-ανοίγματος του συνεδρίου). Θα ακολουθήσουν και άλλα κείμενα προερχόμενα από το διήμερο.
Η δεκαετία του ’90 είχε μόλις παρέλθει: στο επίκεντρο της ιστορικής συγκυρίας βρισκόταν η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση, η αίσθηση ότι οικοδομείται ένας λείος και ενοποιημένος υπερεθνικός χώρος υπό το πρόσημο της κυριαρχίας της αγοράς ή, με άλλα λόγια, ότι επιβεβαιώνεται το «τέλος της ιστορίας» που είχε διακηρυχθεί δέκα χρόνια νωρίτερα. Ωστόσο, η ίδια εκείνη δεκαετία υπήρξε επίσης πλούσια σε μετασχηματισμούς στο εσωτερικό των κοινωνικών κινημάτων, τα οποία υπερέβησαν το αδιέξοδο της προηγούμενης δεκαετίας και έφεραν στο προσκήνιο μια νέα διεθνική ταξική σύνθεση.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εκδίδεται, το 2000, η Αυτοκρατορία των Τόνι Νέγκρι και Μάικλ Χαρντ. Η παγκοσμιοποίηση υποβάλλεται σε μια αντισυμβατική ανάγνωση μέσα από την εργατίστικη μέθοδο: η βασική υπόθεση, ως γενική ιστορική τάση, είναι αυτή της συγκρότησης μιας νέας παγκόσμιας τάξης, η οποία δεν μπορεί πλέον να ερμηνευθεί με τις κατηγορίες που κληρονομήθηκαν από την ιστορία των εθνών-κρατών και, ειδικότερα, δεν μπορεί πλέον να αναγνωσθεί υπό το πρίσμα της κεντρικότητας της έννοιας της κυριαρχίας. Η κρίση των εθνών-κρατών και η οικοδόμηση της αυτοκρατορικής διακυβέρνησης ανάγονται -ακολουθώντας ακριβώς το εργατίστικο δίδαγμα για την προτεραιότητα των αγώνων- στη ρήξη που παρήγαγαν τα κινήματα αποαποικιοποίησης.
Σήμερα θα ήταν εύκολο να θεωρήσει κανείς ότι αυτή η υπόθεση έχει πλέον ξεπεραστεί, υπό το πρίσμα των ζοφερών χρόνων που μεσολάβησαν. Στην ημερήσια διάταξη βρίσκεται η ριζική αποδιάρθρωση κάθε υπόθεσης για μια παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Ο κατακερματισμός σε μπλοκ σφραγίζει τον διεθνικό χώρο πολύ περισσότερο απ’ ό,τι η παραγωγή δικτύων. Πάνω απ’ όλα, η νέα μετακυρίαρχη αυτοκρατορική μορφή, που έμοιαζε να βρίσκεται υπό διαμόρφωση, υφίσταται το πλήγμα της επιστροφής των εθνικισμών και της εκ νέου ανάδειξης του καθεστώτος πολέμου ως κεντρικού στοιχείου. Και δεν χωρά αμφιβολία ότι η Αυτοκρατορία είναι ένα βιβλίο, από πολλές απόψεις, ιστορικά ξεπερασμένο, που φέρει έντονα τη σφραγίδα της εποχής του και συνδέεται με μια «υψηλή» στιγμή της ανάπτυξης του φιλελεύθερου πολυμερισμού, ο οποίος σήμερα έχει κατακερματιστεί ανεπανόρθωτα.
Κι όμως, δεν θεωρούμε ότι αυτή είναι η κατάλληλη στιγμή για να εγκαταλείψουμε εκείνο το μακρόπνοο ερευνητικό εγχείρημα που, εκκινώντας από την Αυτοκρατορία, αναπτύχθηκε μέσα από άλλα 25 χρόνια θεωρητικής εργασίας και πολιτικής στράτευσης. Στο Σαλέρνο αφιερώνουμε δύο ημέρες συζήτησης ακριβώς στον «παγκόσμιο» Νέγκρι, στο πλαίσιο του διεθνούς σεμιναρίου «Negri oltre Negri (II)» (Ο Νέγκρι πέρα από τον Νέγκρι), το οποίο παίρνει τη σκυτάλη από το πρώτο σεμινάριο του κύκλου που διεξήχθη στο Παρίσι την προηγούμενη χρονιά. Το κάνουμε αυτό επειδή θεωρούμε ότι η εν λόγω θεωρητική εργασία, ακριβώς μέσα από την αντιπαράθεσή της με το καθεστώς πολέμου, μπορεί να αποδώσει πολιτικούς καρπούς που ακόμη δεν έχουμε διανοηθεί.
Όσον αφορά την παγκόσμια τάξη πραγμάτων, για παράδειγμα, είναι αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι δεν διαφαίνεται στον ορίζοντα καμία παγκόσμια έννομη τάξη. Ωστόσο, οι ερμηνείες που μιλούν με όρους αποπαγκοσμιοποίησης και επιστροφής του κράτους δεν εξηγούν απολύτως τίποτα από τη σύγχρονη κρίση. Το παγκόσμιο κεφάλαιο αναπτύσσεται μέσα από έναν εξαιρετικά υψηλό βαθμό αλληλεξάρτησης, πολλαπλασιάζοντας δίκτυα και διασυνδέσεις· μια αλληλεξάρτηση πάνω στην οποία οι αξιώσεις των εθνικών κέντρων διοίκησης και ελέγχου προσκρούουν στα ίδια τους τα όρια. Αντιθέτως, η διοίκηση αναδιαρθρώνεται γύρω από μεγάλα μπλοκ, τα οποία διασώζουν ελάχιστα χαρακτηριστικά της κλασικής κρατικής μορφής. Η κατανόηση της διαρκούς, και πιθανότατα ανεπίλυτης, τριβής ανάμεσα στη λογική των μπλοκ και στις παγκόσμιες διασυνδέσεις του κεφαλαίου αποτελεί, συνεπώς, ένα ουσιώδες κλειδί για την κατανόηση του πολέμου ως σταθερού χαρακτηριστικού ενός φυγόκεντρου και ασταθούς πολυμερισμού.
Η αλληλεξάρτηση, ωστόσο, ιδωμένη από τα κάτω, αποτελεί επίσης τη θεμελιώδη συνθήκη της σύγχρονης παραγωγής. Η κεντρικότητα της κοινωνικής αναπαραγωγής, η οποία πλέον δεν μπορεί να αμφισβητηθεί μετά την πανδημική κρίση, μας αποκαλύπτει τη δύναμη της συνεργασίας στον σύγχρονο καπιταλισμό· μιας συνεργασίας που υφίσταται διαρκώς εκμετάλλευση, μορφοποίηση και πειθάρχηση μέσα στις εξορυκτικές πλατφόρμες, αλλά που, σε κάθε περίπτωση, εγκαθιδρύει το Κοινό ως κινητήρια δύναμη της σύγχρονης παραγωγής. Ένα Κοινό που παράγεται αδιάκοπα μέσα από τις διαφορές και την ετερογένεια των σύγχρονων υποκειμενικοτήτων.
Είναι, λοιπόν, αδύνατο να αποφύγουμε την πολιτική πρόκληση που εξακολουθεί να θέτει το πλήθος, καθώς και τα προβλήματα που αυτό εγείρει για την πολιτική υποκειμενικότητα. Πώς μπορεί η ετερογένεια που συγκροτείται μέσα στη σύγχρονη κοινωνική συνεργασία και αμφισβητεί διαρκώς τις παραδοσιακές ιεραρχίες της τάξης, της φυλής και του φύλου να μετασχηματιστεί σε πολιτική υποκειμενικότητα ικανή να αντέξει την πρόσκρουση του καθεστώτος πολέμου; Πώς μπορεί η διαθεματικότητα που διαπερνά και εμψυχώνει τα παγκόσμια κοινωνικά κινήματα της εποχής μας –ξεκινώντας από τα οικολογικά και τα φεμινιστικά κινήματα– να μετασχηματιστεί σε κάτι περισσότερο από μια υπερβολικά εύθραυστη λογική μιας απλής συμμαχίας ανάμεσα σε αγώνες, χωρίς να αναπαραχθεί η ανέφικτη αξίωση μιας σύνθεσης «από τα πάνω», όπως αυτή που ενσάρκωνε το παραδοσιακό πολιτικό υποκείμενο;
Στο έργο του Τόνι Νέγκρι διατρέχει ως συνεχές νήμα αυτή ακριβώς η επιδίωξη: να αναζητήσει μέσα στις διαφορές τη διαρκή παραγωγή του Κοινού, ώστε να τινάξει στον αέρα το τραπέζι εκείνων που, πάνω στις διαφορές, επιχειρούν αντίθετα να επιβάλουν τα κελεύσματα της διοίκησης και του πολέμου. Περισσότερο από ένα σεμινάριο, αυτό που πιθανότατα θα επιδιώξουμε στο Σαλέρνο είναι μια προσέγγιση προς την οικοδόμηση αυτού του Κοινού των συναισθημάτων και της συνεργασίας.