Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε στις 20 Σεπτεμβρίου του 2026 στον ιταλικό κινηματικό ιστότοπο Euronomade.info
του MARCO BASCETTA
Απολύτως εγκλωβισμένη στη μελλοντολογία, η τρέχουσα συζήτηση για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) και τους συνεπαγόμενους κινδύνους της λησμονεί να κοιτάξει πίσω της, εκεί όπου ενδεχομένως θα εντόπιζε κάποιες απαντήσεις στα πλέον ανησυχητικά ερωτήματα που εγείρει η ανάδυση αυτής της τεχνολογίας. Μια παλαιά κριτική έννοια, η οποία ανάγεται ήδη στις απαρχές της μηχανικής της μανιφακτούρας, είχε ήδη θέσει στο στόχαστρο αυτή την εκτροπή της τεχνικής και την αντικειμενοποίηση της προσταγής, η οποία αναπτύχθηκε στη συνέχεια με απόλυτη συνέπεια, συνοδεύοντας ολόκληρη την ιστορία της εκβιομηχάνισης. Ονομαζόταν «καπιταλιστική χρήση των μηχανών», μια έκφραση δομικά ασύμβατη με τη νεοφιλελεύθερη ξύλινη γλώσσα και, ως εκ τούτου, εξοβελισμένη από το λεξιλόγιο της σύγχρονης εποχής. Δεν προκαλεί έκπληξη, λοιπόν, το γεγονός ότι οι διευθύνοντες σύμβουλοι και τα αφεντικά των μεγάλων τεχνολογικών κολοσσών, όταν αποτιμούν τους κινδύνους της ΤΝ, δεν αγγίζουν καν τη λογική του αδυσώπητου ανταγωνισμού, της συσσώρευσης, της υφαρπαγής των πόρων και της εκμετάλλευσης που αποτελεί την κινητήριο δύναμη και τον σκοπό των επιχειρήσεών τους.
Αντιθέτως, διατείνονται ότι η τεχνολογική αποκάλυψη ενδέχεται να πυροδοτηθεί από μια αυτοπαραγωγική διαδικασία (δηλαδή την πιο πολύτιμη ιδιότητα της ΤΝ: να αναπτύσσεται και να αυτοτελειοποιείται αυτόνομα) που διέφυγε του ελέγχου. Σε μια τέτοια περίπτωση, η υποκειμενικότητα και τα ίδια συμφέροντα των μεγιστάνων της πληροφορικής βιομηχανίας -η δογματική και μεθοδολογική εισροή που διοχετεύθηκε στο σύστημα για την εξυπηρέτηση των σκοπών τους- θα εξαφανίζονταν δίχως ίχνος μέσα σε μια ανεξέλεγκτη αλυσιδωτή αντίδραση, υποταγμένη στα καπρίτσια του μεγάλου τεχνητού εγκεφάλου.
Εμείς, ωστόσο, έχουμε την πολυτέλεια να κάνουμε μερικά βήματα προς τα πίσω. Τι σήμαινε η «καπιταλιστική χρήση των μηχανών»; Με απλά λόγια, ότι μια καινοτομία, ένα νέο μηχάνημα που θα όφειλε να ανακουφίσει τον ανθρώπινο μόχθο ή να υποκαταστήσει τις πλέον επικίνδυνες και εξουθενωτικές εργασίες, επιστρατευόταν αντιθέτως για να επιτείνει τους ρυθμούς εργασίας, να αυξήσει την ένταση και την επαναληψιμότητά της, και να οξύνει την παραγωγικότητα και την εκμετάλλευση, προς αποκλειστικό όφελος της κερδοφορίας. Χρησιμοποιούνταν, επίσης, για να εκβιάσει τους εργαζόμενους και να συμπιέσει το κόστος της εργατικής τους δύναμης υπό την απειλή -ή και την ίδια την πραγματικότητα- της ανεργίας που προκαλούν οι νέες τεχνολογικές επενδύσεις.
Υπάρχει όμως ένα περαιτέρω, καθοριστικό βήμα που προεκτείνεται προς την ισχύ της γνώσης και την ιδιοποίησή της. Σε ένα περίφημο απόσπασμα των Grundrisse, το πολυσυζητημένο «απόσπασμα για τις μηχανές», ο Μαρξ επεξεργάστηκε την έννοια της γενικής διάνοιας (general intellect): ένα σώμα γνώσεων και πληροφοριών ενσωματωμένο στις μηχανές, το οποίο απορρέει από την ιστορία και την εμπειρία ολόκληρης της κοινωνίας. Μια γενική κοινωνική γνώση προορισμένη να καταστεί η κύρια άμεση παραγωγική δύναμη, η οποία θα συρρικνώσει την υλική μισθωτή εργασία και τον χρόνο εφαρμογής της σε «ένα άθλιο υπόλειμμα», μετατρέποντας τον εργάτη από γρανάζι σε επόπτη της παραγωγικής διαδικασίας. Αυτή η δύναμη, παρά την άρνηση της συλλογικής της προέλευσης, παρέμενε απορροφημένη στο κεφάλαιο, εμφανιζόμενη ως ιδιοκτησία του και, ακριβέστερα, ως οργανικό στοιχείο του σταθερού κεφαλαίου -δηλαδή των μηχανών που κατέχει ο καπιταλιστής.
Σήμερα, αυτή η τεράστια κοινωνική γνωστική κληρονομιά, το πλέγμα των αλληλεπιδράσεων, των καινοτομιών, των γλωσσών και των πληροφοριών που τροφοδότησαν την εκπαίδευση της ΤΝ -εν ολίγοις, ολόκληρη η διανοητική ζωή του πλανήτη- αναδιοργανώνεται εντός των μεγάλων δομών της Τεχνητής Νοημοσύνης ως ιδιοκτησία των Big Tech και, σε τελευταία ανάλυση, του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου. Το οποίο μπορεί να αποφασίζει αν θα επιβραδύνει ή θα επιταχύνει την ανάπτυξη των συστημάτων, ποιες λειτουργίες θα υποκαταστήσει και ποιες θα τροποποιήσει, ποιους κινδύνους θα αποσοβήσει (πρωτίστως τον υπαρκτό κίνδυνο να απολέσει τεράστια κεφάλαια) και σε ποιους θα διακινδυνεύσει να εκτεθεί (κοινωνικές και ανθρωπιστικές καταστροφές), ή ποιους διαιτητές θα επιστρατεύσει για να ρυθμίσει τις υπερβολές του ανταγωνισμού. Όσα η ΤΝ αποφασίσει να καταστήσει περιττά θα εξαρτηθούν, εν τέλει, από την τροχιά που επιβάλλει στην τεχνολογία μια κάθε άλλο παρά ουδέτερη διαδικασία εκπαίδευσης. Η ανώτερη ορθολογικότητα που καλείται να τελειοποιηθεί, σαρώνοντας κάθε εμπόδιο και ηθικό ενδοιασμό, είναι αυτή της καπιταλιστικής συσσώρευσης και της ολιγαρχικής κυριαρχίας. Και δεν χωρά καμία αμφιβολία για την καπιταλιστική χρήση της «σκεπτόμενης μηχανής» από τους τεχνο-ολιγάρχες.
Πρόκειται για μια εξουσία που έχει ήδη αναπτυχθεί πλήρως. Το περίφημο ρητό ότι είναι ευκολότερο να φανταστεί κανείς το τέλος του κόσμου παρά το τέλος του καπιταλισμού σημαίνει, προφανώς, ότι το πρώτο θα αποτελέσει επίτευγμα του δευτέρου. Ο πλέον άμεσος κίνδυνος είναι ο σκοπός αυτός, υπαγορευμένος από μια άγρια, έμφυτη ανοησία, να επιδιωχθεί με μέσα επιλεγμένα και τελειοποιημένα από μια ΤΝ, προικισμένη με μια απρόβλεπτη καταστροφική δύναμη. Στη Γάζα είχαμε τη φρικιαστική επίδειξη του πώς το «βιώσιμο τίμημα» σε ανθρώπινες ζωές Παλαιστινίων για την εξόντωση κάθε μεμονωμένου μαχητή της Χαμάς ανατέθηκε τυφλά σε έναν αυτοματοποιημένο υπολογισμό. Αυτή η ανάθεση και η εξάλειψη κάθε ενδοιασμού υπήρξε, ωστόσο, απόφαση ενός πολιτικού υποκειμένου. Και ακριβώς όπως ο ΟΗΕ και άλλοι υπερεθνικοί οργανισμοί, εδραιωμένοι πάνω σε οικουμενικές αρχές, αποδείχθηκαν ανίσχυροι να ανακόψουν τη σφαγή και να διώξουν τους ηθικούς αυτουργούς της, έτσι είναι απίθανο ένας ανάλογος οργανισμός να καταφέρει να χαλιναγωγήσει την ΤΝ. Τουλάχιστον μέχρις ότου τα αφεντικά της και οι πολιτικές εξουσίες που τη μετατρέπουν σε όργανο επιβολής και κυριαρχίας να ηττηθούν από μια συλλογική δύναμη, αποφασισμένη να επανοικειοποιηθεί ό,τι της ανήκει δικαιωματικά.